Three prints made with inkBlox pixel blocks

Drukken met bouwsteentjes: een korte geschiedenis

Wat gebeurt er als je speelgoed dat bedoeld is om mee te bouwen gebruikt om kunst te maken? Dan kom je uit bij een van de speelste kanten van het drukken: je bouwt een afbeelding van kleine blokjes, rolt er inkt overheen en drukt die op papier.

Kunstenaars, docenten en musea over de hele wereld drukken inmiddels met LEGO® steentjes en andere bouwstenen. Een doos vol kleine onderdelen wordt zo een drukset, en iedereen kan blokje voor blokje kleurrijke, geometrische prints maken. Hier lees je waar het idee vandaan komt, wie er een kunstvorm van maakte en waarom het zo goed werkt.

Een heel korte geschiedenis van de druktechniek

Drukken is een van de oudste manieren om een afbeelding te herhalen. Gesneden zegels en stempels bestaan al duizenden jaren, en in de 7e en 8e eeuw drukten drukkers in China al hele pagina's met gesneden houten blokken. Het oudste gedateerde gedrukte boek, de Diamantsoetra, werd gedrukt in 868.

Het principe is sindsdien niet veranderd: je maakt een afbeelding op een oppervlak, zet er inkt op en drukt die op papier. Door de eeuwen heen gebruikten kunstenaars houtblokken, gegraveerde metalen platen en, vanaf ongeveer 1900, linoleum.

Drukken met bouwstenen hoort bij één familie in het bijzonder: hoogdruk. Je zet de verhoogde delen van een oppervlak in de inkt en drukt die op papier. Alles wat uitsteekt, komt op het papier.

De echte voorloper: losse letters

Drukken met kleine, herbruikbare onderdelen is ook een oud idee. Rond 1040 maakte de Chinese ambachtsman Bi Sheng losse tekens van gebakken klei. Hij zette ze in een raam, drukte de pagina af en haalde de tekens daarna weer uit elkaar om ze voor de volgende pagina te gebruiken. Zo'n vierhonderd jaar later deed Johannes Gutenberg in Mainz hetzelfde met metalen letters, en de boekdrukkunst veroverde heel Europa.

Bouw de pagina op uit losse delen, zet hem in de inkt, druk af, haal hem uit elkaar en gebruik de delen opnieuw. Precies dat gebeurt er als je drukt met bouwstenen.

Van bouwsteentjes naar drukblokjes

Drukken met speelgoedsteentjes klinkt misschien vreemd, maar eigenlijk is het heel logisch. De platte bovenkant van elk onderdeel werkt als een piepklein drukoppervlak. Zet de blokjes op een basisplaat, rol er inkt overheen, leg er een vel papier op en druk stevig aan. Als je het papier optilt, hebben de blokjes een afbeelding achtergelaten, en elk onderdeel is een klein stukje van het geheel.

Je hoeft niets te snijden, geen drukplaat voor te bereiden en niet te kunnen tekenen. Je bouwt je afbeelding, probeert verschillende opstellingen uit en drukt af. Het is pixel art, gemaakt met de oudste truc uit de druktechniek.

Oranje inkt wordt over een pixelpelikaan van inkBlox-blokjes gerold

Een pixelpelikaan van inkBlox-blokjes krijgt inkt. Ontwerp en print door Eric van het inkBlox-team.

De Nederlandse kunstenaars die er een kunstvorm van maakten

Een van de bekendste hoofdstukken van dit verhaal speelde zich af in Hilversum.

Rond 2013 begonnen Martijn van der Blom en Roy Scholten met LEGO® steentjes te drukken bij Grafisch Atelier Hilversum, een gedeelde drukwerkplaats in de stad. Hun eerste gezamenlijke serie waren de "Dinokaarten": dinosaurussen, gebouwd van steentjes en afgedrukt op de pers.

Wat begon als experiment groeide uit tot honderden prints: letters, architectuur, dieren, landschappen en abstracte composities. In Roys serie 50 Birds drukt hij vijftig vogelsoorten af die in Nederland leven. Martijn bouwde een compleet lettertype, QUNZ, waarbij hij elke letter ontwierp als een klein gebouw.

In oktober 2023 brachten ze Print & Play: The Art of LEGO Letterpress uit, een tweetalig boek (Nederlands en Engels) over tien jaar werk, in een oplage van 250 exemplaren. De tentoonstelling die erbij hoorde heette The Hilversum Method, en zo heet ook hun vervolgboek over de techniek.

Hun werk laat zien dat bouwsteentjes een serieus drukgereedschap kunnen zijn, en niet alleen speelgoed. Sindsdien geven bibliotheken, kindermusea en tekendocenten workshops drukken met bouwsteentjes, als goedkope en veilige eerste kennismaking met hoogdruk.

Waarom het zo goed werkt

Deze manier van drukken heeft iets heel bevredigends. Je werkt niet rechtstreeks aan de uiteindelijke afbeelding. Je bouwt eerst het beeld, zet het in de inkt, drukt het af en dan pas zie je het resultaat. Het papier optillen is het mooiste moment.

Het geeft je ook een paar mogelijkheden die tekenen en schilderen niet hebben:

Pixel art die je kunt vastpakken. Elk blokje is een pixel. Combineer vormen en kleuren en je maakt van alles, van een eenvoudig patroon tot een dier, een figuurtje of een landschap.
Van gedachten veranderen kost niets. Niet tevreden? Verschuif een paar blokjes en druk opnieuw af. Er gaat niets verloren.
Elke print is net even anders. Dezelfde opstelling geeft telkens een iets ander resultaat, afhankelijk van de inkt, hoe hard je drukt en het papier. Elke print heeft zijn eigen karakter.
Het voelt als spelen. Er is niet één juiste manier om een afbeelding te maken. Je bouwt, test, past aan en ontdekt wat werkt.

Een creatieve techniek voor iedereen

Een deel van de charme is hoe weinig je nodig hebt. Geen drukpers, geen atelier: wat blokjes, inkt, een roller en papier, en je leert de basis van het zelf drukken gewoon aan de keukentafel.

Het is ook een mooie manier om kinderen kennis te laten maken met compositie, kleur, symmetrie, herhaling en negatieve ruimte. En het verandert de manier waarop je begint: in plaats van naar een leeg vel te staren en je af te vragen wat je moet tekenen, begin je met een stapel kleine onderdelen en kijk je wat je kunt bouwen.

Van pixels naar prints: waarom we inkBlox hebben gemaakt

Dat is wat we zo leuk vinden aan deze manier van kunst maken, en daarom hebben we inkBlox gemaakt. We wilden het makkelijk maken om te beginnen met drukken met blokjes, met alles wat je nodig hebt in één doos:

700 blokjes in vijf vormen, speciaal gemaakt om mee te drukken: vierkanten, cirkels, kwartcirkels, tunnels en bogen
een basisplaat om je afbeelding op te bouwen
Schmincke linoleumdrukinkt en een Essdee-roller
de gratis inkBlox-app, waarin je je print ontwerpt en hem gespiegeld ziet voordat je gaat bouwen

Of het nu je eerste kleine diertje is, een abstract patroon of iets helemaal van jezelf: je bouwt het, zet het in de inkt en drukt het af.

Pixelprint van een palmboom met het woord LISBOA in blauwe inkt Oranje print van een glimlachend clownsgezicht, gemaakt met blokjes Pixelprint van een lachend gezicht met de tekst HEHEHE